Posted in મારો ઊઘાડ

‘ વાસ ’

 

પહેલી વખત કોઇ વાર્તાનો ભાવાનુવાદ કર્યો છે.

હિન્દી ભાષાની એક અદભૂત વાર્તા ‘બૂ’.

લેખિકા અમૃતા પ્રિતમ.  

ચમ્બા

આંગણે ઘોડી હણહણી. ગુલેરી દોડીને અંદરથી બહાર આવી. ઘોડીનો અવાજ એ ઓળખી ગઇ હતી. ઘોડી એના પિયરથી આવી હતી. ગુલેરીએ ઘોડીની ગરદન પર એ રીતે માથું ટેકવી દીધું જાણે કે બાપના ઘરની ડેલીએ ટેકવ્યું હોય.

ગુલેરીનું પિયર ચમ્બા શહેર. અને સસરાનું ગામ લક્કડમંડી અને ખજિયાર જવાના રસ્તા પર એક સમથળ જગ્યા પર આવેલું હતું. ખજિયારથી લગભગ એક માઇલ આગળ જતાં પહાડી રસ્તા પર એક વળાંક આવતો જ્યાંથી દૂર નીચે ચમ્બા શહેર દેખાતું. જ્યારે પણ ગુલેરી ઉદાસ થઇ જતી ત્યારે પોતાના માણેકને લઇને એ વળાંક પર જઇ પહોંચતી. આસમાનમાં દૂર ટમટમતાં તારોડિયાં માફક ત્યાંથી ચમ્બા શહેર દેખાતું પણ ગુલેરીના મનમાં અજવાળું પાથરવા કાફી હતું.

પ્રતિવર્ષ આસો મહીનામાં ગુલેરી પિયર જતી. આસોના દિવસોમાં ચમ્બામાં મેળો ભરાતો. પિયરથી કોઇ આદમી આ દિવસો અગાઉ આવતો અને સાસરે વળાવેલી દિકરીઓને હરખભેર તેડી જતો. ગુલેરી અને તેના જેવી તમામ કન્યાઓ આસોના દિવસો અગાઉ પિયરથી આવતાં તેડાંની રાહે રહેતી. બધી જ સખીઓ મેળાના બહાને એકબીજાંને મળતી,એકબીજીની સુખ દુખની વાતોથી ઝળહળતી અએ પિયરની ગલીઓમાં સ્વતંત્ર અને સ્વચ્છંદ ભાવે ઊછળતી.

બે કે ત્રણ સંતાનોની માતાઓ મોટા સંતાનોને સાસરીમાં દાદા-દાદી પાસે રાખી આવતી અને સંતાનો નાના હોય તો પિયર આવીને નાના-નાનીના હવાલે સોંપી દેતી.મેળા માટે ખાસ નવા કપડાં શીવડાવતી, ચૂંદડીઓમાં રંગો કરાવતી.મેળામાંથી કાચના કંગન કે ચાંદીના ઝૂમખાં ખરીદતી. મેળામાંથી ખરીદેલાં સાબુને તો શરીર પર એ રીતે ઘસતી જાણે કે પોતાના ખોવાયેલા કૌમાર્યની સુગંધને ત્વચામાંથી ફરી સુંઘવા મથતી હોય.

ગુલેરી કેટલાંય દિવસોથી આજના દિવસની રાહે હતી. શ્રાવણ અને ભાદરવાના વરસાદી વ્હાલથી ધવલ થયેલું આસમાન નીખરી રહ્યું હતું. ગુલેરી કે ગુલેરીની ઉંમરની સાસરીમાં રહેતી કન્યાઓ વાસિંદા કરતી હોય કે,પશુઓને ચારો નાંખતી હોય,રસોઇ કરતી હોય કે કપડાં ધોતી હોય, દરરોજ એના મનના મેળાના ફરતાં ચકડોળનું કેન્દ્રબિંદુ એક જ હોય કે પિયરથી આજે તો કોઇ આવશે જ અને તેને તેડી જશે.

આજે ગુલેરીના ઘરના આંગણે ઘોડી હણહણી તો ગુલેરી સ્વયં ચંચળ ચકડોળ બની ગઇ. એના હરખનો કોઇ પાર નહોતો. મુખે મસ્ત મોટી મુસ્કુરાહટ સાથે તેણે ઘોડી લઇને આવેલાં નથ્થુને બેસવા ખાટલો પાથરી આપ્યો અને અંદર પોતાનામાં ઓરડામાં ગઇ.

ગુલેરીએ કશું બોલવાની જરૂર નહોતી,એનાં ચહેરાનો રંગ જ બોલકણો થયો હતો. માણેકે હુક્કાની એક લાંબી કશ ખેંચી અને આંખો બંધ કરી લીધી. જાણે કે એનાથી ન તો તમ્બાકુનો નશો સહન થયો હોય, ન તો ગુલેરીના ચહેરાનો રંગ.

માણેકની પડખે બેસી અત્યંત વ્હાલથી ગુલેરીએ કહ્યું, ’ ભલે એક દિવસ માટે પણ આ વખતે તું મેળામાં આવીશ ને ?’

માણેકના હાથમાં કંપારી આવી. એણે હુક્કો બાજુએ ખસેડી દીધો.

‘બોલતો કેમ નથી?‘ ગુલેરીએ સહેજ ભવાં ચડાવીને કહ્યું.

‘ગુલેરી, એક વાત કહું ?’

‘મને ખબર છે, વર્ષમાં એક જ વાર તો માવતર જાઉં છું અને છતાં તું મને રોકે છે…!’

‘અગાઉ તો મેં તને ક્યારેય નથી રોકી.’

‘તો પછી આ વખતે કેમ રોકે છે?’

‘બસ….આ વખતે ન જા ને…’ એટલું બોલતાં તો માણેકથી એક મોટો નિસાસો નંખાય ગયો.

‘તારી મા તો મને રોકતી નથી. તો તું કેમ આટલો ડાહ્યો થા છો હેં ? ગુલેરીના અવાજમાં એક બાળક સમી જીદ હતી.

‘મારી મા…..’ એટલું બોલીને માણેક બાકીના શબ્દો થૂંક સાથે ગળી ગયો.

                                                                       *

બીજા દિવસની સવારે ગુલેરી પિયર જવા માટે તૈયાર થઇ ગઇ હતી.ગુલેરીને ન તો કોઇ મોટું સંતાન હતું કે ન તો તેડવા જેવડું. એટલે ન તો કોઇને સાસરીમાં રાખવાનો સવાલ હતો ન તો કોઇને પિયર લઇ જવાનો. નથ્થુએ ઘોડી તૈયાર કરી એટલે ગુલેરીએ સારુ સસરાને પ્રણામ કરી આશીર્વાદ લીધાં અને માણેકની રજા લેવા ગઇ કે માણેકે કહ્યું,‘ચાલ,થોડેક સુધી હું પણ તારી સાથે આવું છું.’ ગુલેરીએ ખુશ થઇને માણેકની વાંસળી કમ્મરે ખોંસી લીધી.

ખજિયાર પસાર થઇ ગયું. ફરી એક કિલોમીટર જેટલું અંતર કાપ્યાં પછી ચમ્બા તરફનો ઢોળાવ શરૂ થઇ ગયો. ગુલેરીએ કમ્મરેથી વાંસળી કાઢી અને માણેકના હાથમાં આપી. હવેનો ઢોળાવ સહેજ મુશ્કેલ હતો. પગ લપસતાં હતાં. ગુલેરીએ માણેકનો હાથ પકડીને રોકતાં કહ્યું,

‘તું વાંસળી કેમ નથી વગાડતો ?’

વિચારો પણ ઢોળાવ ઉતરી રહયાં હતાં. માણેકનું લપસતું જતું હતું. ગુલેરીએ જ્યારે માણેકનો હાથ પકડ્યો તો માણેકે ચોંકીને તેની સામે જોયું.

‘તને કહું છું પાગલ….તું વાંસળી કેમ નથી વગાડતો ?’ ગુલેરીએ ફરી કહ્યું.

માણેકે વાંસળી હોઠ પર રાખી,ફૂંક મારી પણ તેને લાગ્યું કે વાંસળીનું તાળવું જાણે છોલાઇ ગયું છે.

‘       ગુલેરી,તું આ વખતે ન જાને !’

ભીના અવાજે ફરી આમ કહેતાં માણેકે વાંસળી ગુલેરીના હાથમાં પકડાવી દીધી.

‘અરે પણ કોઇ કારણ હોય તો બરાબર છે. તું તો સાવ કેવું કરે છે.માંડ વર્ષે એકવાર પિયર જાઉં છું. સારુ, તું એક કામ કરજે. આ વર્ષે તું પણ મેળામાં આવજે. હું તારી સાથે જ પાછી આવી જઇશ. વધુ રોકાઇશ નહીં બસ. સાચે જ. તારા સમ !’

માણેક કશું બોલ્યો નહીં પરંતુ ગુલેરી તરફ એ રીતે જોયું જાણે કે કહેવા માંગતો હોય કે ‘આ વાત બિલકુલ બરાબર નથી,ગુલેરી.’ પણ એ કશું જ બોલી ન શક્યો.

આગળ જતાં ગુલેરી અને માણેક રસ્તાથી અંદર એક મોટાં પત્થરના ટેકે પીઠ અડકાડીને ઊભા રહ્યાં. ત્યાંથી દસ ડગલાં દૂર નથ્થુએ ઘોડીને બાંધી. પણ માણેકનું બેચેન મન કયાંય બંધાતું નહોતું.

રખડતું-ભમતું માણેકનું મન સાત વર્ષ પાછળ જતું રહ્યું. આ જ એ રસ્તો છે જેને કૂદતાં-ઠેકતાં માણેક અને તેનાં દોસ્તો ચમ્બાના મેળામાં ગયા હતાં. કાંચના કંગનથી માંડીને ગાય-બકરી સુધીનું બધું જ મેળામાં વેંચાઇ અને ખરીદાઇ ગયું હતું. અને આ જ મેળામાં ગુલેરી અને માણેકની આંખોનો અકસ્માત થયો હતો. વાત આંખોથી થઇ હતી અને સોદો દિલનો થયો હતો.

અનુકૂળતા મળતાં બંન્ને એકબીજાંને ઔપચારિક મળ્યાં. ‘તું તો તાજી મૂર્ગી જેવી છો રી….’ કહીને માણેકે બદમાશીથી ગુલેરીનું કાંડું પકડી લીધું હતું.

‘સારી મૂર્ગી તો ગામ આખાની નજરમાં હોય છે.બીજો કોઇ આ મૂર્ગીને ખાઇ જાય એ પહેલાં મારા ઘરે માંગું નાંખી દે.’ ગુલેરીએ સીધું જ આહવાન આપ્યું હતું.

ચમ્બાના અને આસપાસના પ્રદેશમાં વરપક્ષ તરફથી કન્યાપક્ષને અમુક રકમ આપવાનો રિવાજ હતો. માણેકને અંદેશો હતો કે ક્યાંક ગુલેરીના પિતા તેની પાસેથી વધુ રકમ ન માંગી લે. પરંતુ ગુલેરીના પિતા સધ્ધર માણસ હતાં. એમણે નક્કી કરી રાખ્યું હતું કે જ્યારે ગુલેરીના વિવાહનું નક્કી થશે ત્યારે વરપક્ષ તરફથી કોઇ રકમ નહીં લે. બસ એક ખાનદાન ઘર મળે અને છોકરો સંસ્કારી હોય ત્યાં ગુલેરીના લગ્ન નક્કી કરી દેવા. માણેકને આ સ્થિતીને લીધે વધુ સરળતા રહી. પહેલાં ફક્ત બંન્ને દિલ રાજી હતાં હવે પરિવારો સામેલ થયાં. અને સહર્ષ લગ્ન લેવાયાં.

‘હે ભગવાન…..તું ક્યારનો શું વિચાર્યા કરે છે,માણેક ! મને કહે તો તારા મનમાં શું ચાલે છે ?’ ગુલેરીએ માણેકનો ખભો હચમચાવતાં કહ્યું.

શબ્દો જાણે હડતાલ પર ઉતર્યા હતાં. માણેકના મોંમાંથી એક શબ્દ ન નીકળ્યો. એ બસ ગુલેરી સામે જોઇ રહ્યો.

ઘોડી હણહણી. ગુલેરીને ખયાલ આવ્યો કે આગળ રસ્તો ઘણો કાપવાનો છે અને ચમ્બા પહોંચતાં વાર લાગશે. તે આગળ ચાલવા તૈયાર થઇ અને માણેકને કહેવા માંડી,

‘અહીંથી બે માઇલ આગળ જતાં વાદળી ફૂલોનું વન આવે છે. તને ખબર છે ને એ વનમાંથી જે પસાર થાય તેના કાન બહેરાં થઇ જાય છે ?’

‘હા’ માણેકે ધીરેથી કહ્યું.

‘મને લાગે છે આપણે અત્યારે એ વનમાંથી પસાર થઇ રહ્યાં છીએ. તને મારી કોઇ વાત સંભળાતી જ નથી.’

‘હા, તું સાચું કહે છે ગુલેરી. મને તારી કોઇ વાત સંભળાતી નથી.અને મને મારી પણ કોઇ વાત સંભળાતી નથી.’ કહીને માણેકે ઊંડો શ્વાસ લીધો.

બંન્નેએ એકબીજાની સામે જોયું. કશું સમજી ન શક્યાં.

‘હું હવે જાઉં ? તું પાછો વળી જા માણેક,તું બહુ દૂર પહોંચી ગયો છે’ ગુલેરીએ હળવેકથી કહ્યું.

‘તું છેક અહીં સુધી મારી સાથે પગપાળા આવી,ઘોડી પર ન બેઠી. હવે ઘોડી પર બેસી જાજે હો.’ માણેકે પણ હળવેકથી કહ્યું.

‘આ લે, તારી વાંસળી’

‘તું તારી સાથે જ લઇ જા.’ કહેતાં માણેકે પોતાનો ચહેરો ફેરવી લીધો. એની આંખોમાંથી અષાઢના વાદળાં ઊતરી રહ્યાં હતાં. ગુલેરી પોતાના પિયર તરફ આગળ વધી અને માણેક પોતાના ઘરે આવી ગયો.

‘મા….’ ઘરે આવીને માણેક એ રીતે ખાટલા પર પડ્યો જાણે કે મહામુસીબતે પહોંચી શક્યો હોય. ‘બહુ વાર લગાડી. મને તો એમ કે ક્યાંક તું ગુલેરીને ઘરે સુધી તો મુકવા નથી ગયો ને ?’ માએ કહ્યું.

‘ના મા. છેક સુધી ક્યાં ? હું તો ગુલેરીને અધવચ્ચે છોડીને આવ્યો છું.’ કહેતાં માણેકને ડૂમો ભરાયો.

‘સ્ત્રીઓની જેમ રડે છે શું? મર્દ બન.’ માએ રોષપૂર્વક કહ્યું.

માણેકને મનોમન થયું કે એ માને કહે કે તું તો સ્ત્રી છો. તું કેમ સ્ત્રીની માફક રડતી નથી?

અને એકાએક માણેકને ગુલેરીની એક વાતનું સ્મરણ થયું.

આપણે વાદળી ફૂલોના વનમાંથી પસાર થઇ રહ્યાં છીએ. જ્યાંથી પસાર થનાર સૌના કાન બહેરાં થઇ જાય છે. માણેકને લાગ્યું એને હવે કોઇ વાત સંભળાતી નથી. આ સમગ્ર સંસાર વાદળી ફૂલોનું વન છે અને સૌ બહેરાં થઇ ગયાં છે.

લગ્નના સાત વર્ષ થયા હતાં.અને ગુલેરીનો ખોળો ભરાયો નહોતો. માએ કહ્યું હતું કે ‘હવે હું આઠમા વર્ષની રાહ નહીં જોઉં.‘ અને પાંચસો રૂપિયા આપીને પોતાની મેળે માણેકના બીજા લગ્નનું નક્કી કરી નાંખ્યું હતું. મા બસ એક જ મૂર્હૂતના રાહે હતી કે જેવી ગુલેરી પિયર જશે,નવી વહૂને પોતાના ઘરમાં પોંખી લેશે.

                                                                        *

આ ઘટના પછી માણેકને વારંવાર એવું પ્રતીત થતું હતું કે જાણે તેના હર્દયનું સંવેદન બંધ પડી ગયું છે. ગુલેરીનો પ્રેમ એના હર્દયની હરકતનું ઉદ્દીપક હતું. નવી વહૂ દ્વારા આવનારા સંતાનની મુસ્કુરાહટથી ઘર ખીલી ઊઠશે એ વિચાર એને ગલીપચી બક્ષતો પણ એના હર્દયમાં કોઇ કંપન થતું નહીં. જાણે કે તેના હર્દયનું અર્થતંત્ર શૂન્ય થઇ ગયું હતું.

સાતમા દિવસે માણેકના ઘરમાં નવી વહૂ ઉપસ્થિત હતી. માણેકના રોમ રોમમાં રોશની પ્રગટી પણ તેની સંવેદનાઓ સૂઇ ચૂકી હતી. અંગે અંગમાં જાગેલી નવી રોશનીએ હર્દયની સ્થિતીને નજરઅંદાજ કરી અને માણેકને પોતાના કાબૂમાં કર્યો. ધીરે ધીરે માણેક ખીલવા માંડ્યો. નવી સાસરીમાં પણ અને નવી વહૂના બિસ્તરમાં પણ.

એકદિવસ વહેલીસવારે ખેતરે ખાટલો ઢાળીને માણેક હૂક્કો ગટગટાવી રહ્યો હતો. એને જોયું કે એનો જૂનો દોસ્ત ત્યાંથી પસાર થઇ રહ્યો છે.

‘અરે ભવાની, સવાર-સવારમાં કઇ બાજુ?’

અચાનક સંભળાયેલાં અવાજથી ભવાની ચમક્યો. ખભે પોટલું લટકાવેલું હતું છતાં કહ્યું કે ‘ક્યાંય નહીં’

‘ક્યાંક તો જાય જ છે. ખમ,હુક્કો પીતો જા.’

ભવાની માણેકની પડખે બેઠો.હુક્કો ગટગટાવ્યો અને કહ્યું,’ ‘ચમ્બા જાઉં છું. આજ ત્યાં મેળો છે.’

મેળો શબ્દ માણેકના હર્દયને ફાંસની માફક વાગ્યો. એણે અનુભવ્યું કે ભીતર ઊંડે-ઊંડે ક્યાંક પીડા ફૂટી છે.

‘આજે મેળો છે ?’ માણેકથી બોલી જવાયું.

‘દરવર્ષે આજના દિવસે જ તો હોય છે.’ કહીને ભવાનીએ માણેકની સામે એ રીતે જોયું જાણે કે મ્હેણું મારતા કહેતો હોય,’તું મેળાને ભૂલી ગયો છે,માણેક. સાત વર્ષ પહેલાં તારે સાથે મેળામાં હું જ તો હતો. આજ મેળામાં તારું મન મોહી ગયું હતું.’

ભવાનીએ હુક્કો ઇસને ટેકે મૂક્યો અને ચાલતો થયો. ખભે પોટલું અને પોટલામાંથી ડોકાતી વાંસળી….માણેક ભવાનીની પીઠ તરફ ક્યાંય સુધી તાકી રહ્યો.

‘ભવાની અને ભવાનીની વાંસળી મેળામાં જઇ રહ્યાં છે,ચમ્બાના મેળામાં’ માણેકને પોતાની વાંસળી સાંભરી. અને વાંસળી હાથમાં મુકીને પિયર જતી ગુલેરીના શબ્દો પણ સાંભર્યા, ‘ આને તું સાથે લઇ જા.’ માણેકને થયું એ ભવાનીની પાછળ દોટ મૂકે,એની વાંસળી પાછળ દોટ મૂકે અને તેની પહેલાં ચમ્બાના મેળામાં પહોંચી જાય. માણેકે હુક્કો ફેંકી દીધો. અને ભવાનીની પાછળ દોડ્યો પણ એ હાંફી ગયો. થાકી ગયો. પગ ધ્રુજવા લાગ્યાં અને છેવટે નિર્જીવ પત્થર માફક ત્યાં બેસી ગયો.

એ આખો દિવસ અને આખી રાત માણેકને ચમ્બાના મેળામાં જતાં ભવાનીની પીઠ દેખાતી રહી.

બીજા દિવસના ત્રીજા પહોરે માણેક પોતાના ખેતરે બેઠો હતો અને એણે ભવાનીને આવતો જોયો. માણેકે મોં ફેરવી લીધું. એણે નક્કી કર્યુ કે આ વખતે ન તો ભવાનીનું મોં જોવું છે ન તો એની પીઠ જોવી છે. ભવાનીને જોતાં મેળો યાદ આવે છે અને મેળો યાદ આવતાં શૂન્યવત થઇ ગયેલાં એનાં હર્દયમાં કંપનનો પ્રસવ થાય છે અને પ્રસવની આ પીડા પછી જીરવાતી નથી.

માણેકે મોઢું ફેરવી લીધું પણ ભવાની ફરીને માણેકની સન્મુખ આવી પહોંચ્યો. હમણાં જ ભડ-ભડ બળતી આગનો લાલ કોલસો પાણીના છંટકાવથી કાળો પડ્યો હોય એવા મ્લાન ચહેરે ભવાની માણેકની સામે બેઠો.

માણેકે કાંપતાં હર્દયે ભવાનીના ચહેરા સામે જોયું.

‘ગુલેરી ગુજરી ગઇ.’

‘ગુલેરી ગુજરી ગઇ ?’

‘તારા નવા લગ્નની વાત એના કાને પહોંચી અને એ કેરોસીન છાંટીને બળી ગઇ.’

‘કેરોસીન ?’

આ શબ્દ પછી માણેક કશું જ બોલ્યો નહીં. પહેલાં ભવાનીને ડર લાગ્યો. પછી માણેકના માવતરને અને પછી નવી વહૂને કે અચાનક માણેકને આ શું થઇ ગયું ? માણેક કોઇ સાથે કશું બોલતો નહીં. કોઇને ઓળખતો નહીં. અવાક અને અનજાન. જાણે જીવતી લાશ.

દિવસો વીત્યાં. માણેક સમયસર જમી લેતો. ખેતરે દિનભર કામ કરતો. સૌની સામે જોયા કરતો પણ અજાણ નજરે. નવી વહૂ રડતી રહેતી. પોતાના ભાગ્યને કોસતી.પરંતુ મા એને આશ્વાસન આપી છાની રાખતી. નવી વહૂને સારા દિવસો જઇ રહ્યાં હતાં.આ સમાચાર માએ માણેકને સંભળાવ્યાં ત્યારે માણેકે મા સામે એમ જોયું જાણે એને કાંઇ સમજાયું જ ન હોય.

ભલે માણેકને આ સમજાયું ન હોય પણ વાત મહત્વની તો હતી જ. માએ આશ્વાસન આપતાં નવી વહૂને કહ્યું કે તું ધીરજ ધરી આ સમયગાળો પસાર કરી લે. તમારું સંતાન હું માણેકના ખોળામાં મુકીશ એટલે એના તમામ વિચાર અને વૃત્તિઓ બદલાય જશે.

અને એ સમયગાળો પસાર થઇ ગયો. માણેકને ત્યાં પુત્રનો જન્મ થયો. માએ બાળકને નવડાવ્યું. રેશમી વસ્ત્રમાં વીંટાળ્યું અને માણેકના ખોળામાં મૂક્યું.

માણેક ખોળામાં આવેલાં બાળક સામે ઘડીભર નિશ્ચેતનભાવે જોઇ રહ્યો અને એનાથી ચીસ પડી ગઇ……

‘ આને અહીંથી હટાવો……હટાવો અહીંથી. મને એના શરીરમાંથી કેરોસીનની વાસ આવે છે…….

                                                                          ***

Advertisements

Author:

मैं पल दो पल का शायर हूँ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s